کمی درباره شهرستان خوی!

سلااااام بر همشهریان گرامی! اینبار من به جای سلمان درباره خوی مینویسم!

تاریخچه شهر خوی:

شهر خوی مرکز شهرستان خوی در استان آذربایجان غربی با پهنه ای حدود ۳۰ کیلومتر مربع در شمال استان آذربایجان غربی واقع شده است. معنی واژه خوی و ریشه این نام و اینکه از چه زمانی به این شهر خوی گفته اند روشن نیست. محمد امین ریاحی، نویسنده کتاب تاریخ خوی بر این باور است که شاید واژه خوی با جزء آخر نام شهر « اولخو » که ۲۷۰۰ سال پیش در همین جا قرار داشته یا با جزء آخر نام « ساردوری » دژی که یکی از شاهان اورارتو به نام ساردوری در کنار شهر اولخو ساخته بوده است، بی ارتباط نباشد. واژه خوی در زبان کردی و پهلوی به معنی نمک است از آن جا که کردان بازمانده مادها بوده و یا این که به گفته خودشان مادها از آنها هستند و تا کنون زبان باستانی خود را که گونه ای از زبان پارسی باستان است حفظ کرده اند، می توان گفت که ساکنان نخستین خوی از مادها بوده اند و اینان مسکن نخستین خود را به دلیل وجود معادن نمک در این ناحیه « خوی » نامیده اند. از آنجا که شهر خوی در سرزمین نسبتاً پست قرار گرفته است. در اصطلاح محلی آن را « خودی چو خوری » می نامند. کاربرد نام خوی در شعر فارسی، از جمله در شعرهای خاقانی شروانی، لامعی گرگانی و دیگران، نشان می دهد که بیان آن در سده های گذشته هم به صورت امروزی بوده است. شاعران با استفاده از اینکه این واژه ( خوی ) به معنی عرق هم هست و در پهلوی xvai بیان می شده است مضمون هایی به صنعت ایهام پرداخته اند و ظهیر خونجی شاعر سده ۶ و ۷ هجری قمری در یک رباعی، اصل گل سرخ را از شهر خوی دانسته است.
گل را مبارک رخ و فرخنده پی است هر جا که بود زینت آن جا ز وی است
گفتم: ز کدام شهری، ای من خاکت گفتا: نشنیده ای که اصلم ز خوی است?
بنا به اظهار نظر ظهیری، امروز نیز گل سرخ در شهر خوی و پیرامون آن فراوان است و حتی گونه هایی از آن در باغ های شهر، به صورت خودرو بن و ریشه دارد و گل و گلاب خوی دارای امتیاز و ویژه ای است. ماه خرداد را هم که گلها شکفته می شوند « گله ماه » می نامند که به صورت پهلوی « ماه گل » است و این تعبیر کهن نیز پیشینه بسیار بازار گل سرخ را در این شهرستان می دهد و همه اینها ادامه آبادی و فرهنگ را در شهر خوی در طی سدها می رساند. این شهر از قدیم الایام دارای اهمیت استراتژیک بوده است تا آنجا که فتحعلی شاه قاجار با راهنمایی ژنرال گاردن دیوار استواری گرد آن ساخت. این شهر یکی از شهرهای کهن ایران است که در دوران مادها و پیش از آنها وجود داشته است و در دوران هخامنشی، اشکانی و ساسانی نیز جز قلمرو آن ها بوده است. این شهر در طی تاریخ کهن خود بارها توسط سرداران و پادشاهان مختلف از قبیل عتبه بن فرقد سلمی سردار اسلام و یوسف بن ابوالساج فتح شد. این شهر به دلیل جایگاه جغرافیایی و نظامی که داشت، از اهمیت زیادی برخوردار بود. جنگ چالدران بین شاه اسماعیل و سلطان سلیم در ۹۲۰ هجری قمری در ۷۰ کیلومتری شهر خوی در گرفت و همچنین در دوران حکومت بازماندگان نادرشاه افشار و زندیه، امرای خاندان دنبلی مدتها در خوی حکومت کردند.
مسجد مطلب خان
شماره ثبت: ۴۶ ـ ۴۸
موقعیت: اول خیابان طالقانی ـ چهارراه مرکزی خوی مسجد مطلب خان در مرکز شهرستان خوی بفاصله حدوداً ۳۰ متری بازار قدیمی و درکنار خیابان طالقانی در مجاورت چند مسجد قدیمی قرار گرفته است. از روی شواهد معماری زمان ساختمان اولیه مسجد منسوب بدوره ایلخانی بوده که بر اثر انهدام بنا احتمالاً در اوایل قاجاریه مجدداً بر روی بقایای اصلی و قبلی ساختمان جدیدی ساخته شده است. تاریخ ساخت بنا ۱۲۵۵ هجری قمری است، موسس آن حاج مطلب خان بوده که ظاهراً زرگر مخصوص نایب السلطنه عباس میرزا بوده و خطاب خان به او داده شده است. ایوان ورودی مسجد طاق بلندی به ارتفاع حدود ۲۵ متر دارد. این مسجد از یک شبستان بزرگ روباز با پلان مربع که دور تا دور آن از حجرات دو طبقه و شاه نشینهای رفیع و ایرانی عظیم تشکیل شده است. تمام مصالح بکار رفته در بنا از روی پی از آجر انتخاب شده و جبهه بیرونی مسجد فاقد هر نوع تزئیناتی می باشد و قسمتهای داخلی ایوان وطرفین ورودی آن در آجر چینی با پس و پیش نمودن آجرها فرم خاصی بدان داده اند. در طبقه بالا و در چهار گوشه شبستان فضاهایی با نرده های چوبی برای نشستن زنان تعبیه شده و دسترسی به این فضاها از طریق پله هایی که در چهارگوشه بنا وجود دارد تامین شده است. از این مکان همانند سایر اماکن مقدسه برای عبادت و انجام فرایض دینی استفاده می شده است. از نمای ضلع غربی مسجد تعداد زیادی مغازه احداث شده و در ضلع شمالی و غربی نیز تعدادی مغازه و سرویس بهداشتی و منازل مسکونی و در ضلع جنوبی پاساژی ساخته شده است که می توانند در امر ارائه خدمات و ایجاد امکانات رفاهی برای بازدید گردشگران مفید واقع شوند
مسجد حجتیه
مسجد حجتیه در خیابان شیخ مهدی و در ضلع شمال شرقی دروازه سنگی واقع شده و این نشانگر آن است که کاملاً با بافت بازار قدیمی در ارتباط بوده است و دارای بافت هم فرم بازار می باشد.
ازتاریخ دقیق ساخت مسجد اطلاع چندانی در دست نمی باشد، ولی از لحاظ معماری آن می توان به دوره قاجار استناد نمود و از نمای کلی مسجد چنین پیداست که فضای داخلی تغییری نسبت به ساخت اولیه نداشته است و فقط قسمت حیاط و درب ورودی و منزل سرایدار به آن الحاق شده است. این مسجد دارای پلان مربع شکل می باشد و هشت گنبد به فرم لنبوه ( گردچین ) در اطراف و در مرکز آن گنبد اصلی روپوش دارای کاربندی با آجر و نقاشی دارد و کاربندی نقاشی آن، حول ستاره دوازده پر است که خطوط داخل آن رنگ آمیزی شده است. این مسجد دارای چهارستون سنگی به فرم هشت ضلعی در وسط بنا بوده است. یعنی هر یک از اظلاع چهارگنبد بر روی یک ستون سوار گردیده است. بنای فوق، دارای کاربندی آجری زیبایی نیز در زیر گنبدها می باشد و در محراب زیبای آن دو ردیف کتیبه از آیات قرآن کریم به خط زیبای ثلث در زمینه لاجوردی با رنگ سفید به چشم می‌خورد و این محراب دارای سبک منبر چوبی عمومی می باشد. مسجد حجتیه تک مناره می باشد که بافت آن همانند ساختمان مسجد از آجر پخته است و در ضلع شمال شرقی مسجد بنا گردیده است و دارای یک ورودی به پله های مارپیچ ( غلام گردشی ) از داخل مسجد مناره می باشد، ارتفاع مناره در حال حاضر ۱۲ متر و قطر آن ۳ متر می باشد، از قرار معلوم سر مناره ( سوزنه ) دارای معماری هم فرم برج بوده و ریزش کرده است، در حال حاضر یک گنبد فلزی پایه دار بر روی آن کار گذاشته اند. این مسجد به علت نزدیکی به بازار اغلب مورد استفاده کسبه بازار است و و در آن نماز جماعت، مجالس ترحیم و عزاداری به مناستهای مختلف برپا می گردد.
مسجد سیدالشهداء خوی:
مسجد سیدالشهداء در ضلع شمالی خیابان انقلاب خوی واقع است و ورودی آن از پیاده روی همان خیابان منشعب می شود که کف آن حدود ۶۰ سانتی متر از پیاده رو پایین تر قرار دارد.
با توجه به فرم معماری بنا این مسجد بنائیست مربوط به دوره قاجاریه. در سنگ نوشته ای که داخل دالان ورودی قرار گرفته تاریخ احداث بنا را ۱۳۲۷ هجری قمری ذکر نموده است.
مسجد دارای حیاط نسبتاً وسیعی می‌باشد که به غیر از ساختمان فعلی شبستان مسجد که در ضلع جنوبی و ساختمان فرمانداری و شهرداری در ضلع شمالی قرار گرفته است. بقیه قسمتهای اطراف آن از جمله طریقه باغچه بندی و حوض وسط صحن نوسازی شده است. این مسجد دارای شبستان مربع مستطیل شکل با جهت شرقی غربی می باشد که با دو نوع مصالح یعنی تا ارتفاع حدود ۶۰ سانتی متری با سنگ و از این قسمت به بعد با آجر ساخته شده است. ستونهای شبستان سنگی است و از نظر نظم و دقت کاربرد آجر بسیار جالب توجه می باشد. یک طاق نما مربوط به دالان ورودی است و بقیه پنجره شبستان می‌باشد.
تزئینات مسجد ساده بوده و شامل تزئینات آجری در گنبدهای پوششی و گوشواره ای و گنبد و کاربندی زیر گنبدها می باشد.
مسجد ملاحسن
مسجد ملاحسن در ضلع جنوبی خیابان انقلاب شهرستان خوی و تقریباً روبروی مسجد قدیمی سیدالشهداء قرار گرفته است. یکی از ورودیهای مسجد بطرف خیابان دیگری بداخل بازار قدیمی خوی باز می شود. این بنای تاریخی دربافت قدیمی خوی واقع و اطراف آن مغازه ها و راسته بازار واقع شده است.
مسجد در سال ۱۳۹۶ هجری قمری توسط حاج آقا حسن فرزند ملاحسن امام جمعه خوی در زمان قاجاریه ساخته شده است. ورودی اصلی مسجد از خیابان مذکور منشعب و با یک هشتی ورودی به شبستان را پیدا می کند. سالن اصلی شبستان با سه فرش انداز و دو ردیف ستون سنگی و به فرم هشت ضلعی می باشد. در آجر چینی کاسه گنبدها با طرحهای رسمی بندی جالبی که از بهترین شیوه های آجرچینی معماری ایرانی تبعیت نموده، کار شده است. مسجد تا ارتفاع حدود ۸۰ سانتی متر با سنگ و بقیه با آجر ساخته شده است. ستونهای سنگی و چفت و وصل آنها بوسیله اتصالهای سربی انجام گرفته شده است. در ضلع شرقی ورودی مسجد مناره آجری نسبتاً مرتفعی قرار گرفته که مؤذنه آن دارای شش طاق نما با پنجره می باشد.
مسجد شیخ
موقعیت: خیابان طالقانی
مسجد شیخ در خیابان طالقانی شهرستان خوی، جنب مقبره آل یعقوب واقع شده و در نزدیکترین مسجد قدیمی در اتصال با بازار قدیمی خوی می باشد و با توجه به معماری تاریخ ساخت بنا به دوره قاجار می رسد. پلان مسجد مستطیل شکل می باشد. شبستان مسجد دارای ستونهای سنگی و گنبدهای پوششی می باشد. مصالح عمده بکار رفته در این بنا آجر چهارگوش در بدنه و سنگ لاشه در قسمت پی می‌باشد که با ملات گچ کار شده‌اند. و طاق‌های داخلی و طاق نماهای خارجی از نوع جناغی می‌باشد.
از دخل و تصرفات انجام شده در مسجد می توان به نماسازی در بنا با مصالح جدید که ناهمگون با مصالح قدیمی است و سیمای بنا را بهم زده است نام برد. همچنین تعویض درها و پنجره ها به منظور مرمت ( استفاده از درها و پنجره های آهنی در بنا ) از جمله دیگر تصرفات مشهود در بنا می باشد.
از دیگر مساجد قدیمی و تاریخی خوی می توان به مساجد داش آغلیان ( خیابان شهید صمد زاده متعلق به قاجار )، چورس ( خیابان مهدی، ضلع شمالی دروازه سنگی متعلق به قاجار و صفویه )، دیزج دیز ( قاجاریه )، ملا احد ( قاجار ) و ذهبیه اشاره نمود که وجود چنین مساجد تاریخی و زیبایی در این شهر، خوی را از دیگر شهرستان های استان متمایز می کند همچنین در این شهر باستانی امازاده هایی منجمله امامزاده سید یعقوب، امازاده محله کهنه ( سید بهلول ) و امامزاده حنیفه ساخته شده اند که اکثراً متعلق به دوره قاجاریه می باشند.
خانه کبیری
خانه کبیری در بخش مرکزی قسمت قدیمی شهرستان خوی در ضلع شمالی کوچه امیر قرار گرفته و از سه طرف مشرف به کوچه می باشد ( ساختمان با محوطه بصورت سه نبش احداث گردیده ) و دارای دو درب ورودی می باشد که یکی از ضلع غربی به محوطه بنا که کف محوطه نسبت به کوچه حدود ۷ سانتی متر پایین تر قرار گرفته است و دیگری از ضلع شمالی بداخل ساختمان می باشد. در قسمت جلو ساختمان حوض نسبتاً کوچکی با عمق حدود ۵۰ سانتیمتر قرار گرفته و در قسمت جنوبی محوطه ساختمان مخروبه ای که آوارهای پشت بام بداخل ریزش کرده مشاهده می گردد، در ضمن با دیگر خانه قدیمی شهرستان خوی آقای دکتر قربانی فاصله چندانی ندارد. با توجه به مدارک موجود و فرم معماری می توان اظهار داشت که احداث این بنا متعلق به اواخر دوره قاجاریه می باشد و در وسط نقاشی رسم شده در سالن طبقه اول تاریخ ۱۳۸۲ ذکر شده است که احتمالاً قمری می باشد و مربوط به ۴۱ سال قبل می شود. (سال ۱۳۸۱ هـ. ش ) ساختمان کبیری در قسمت مرکزی ( سالن طبقه همکف و سالن طبقه اول ) بصورت دو طبقه با مصالح سنگ لاشه و آجر و خشت خام و در داخل با اندود گچ کاری، گچ بری و نقاشی و از بیرون با اندود کاهگل احداث گردیده است. قسمت خارجی ساختمان بصورت خیلی ساده با اندود کاهگل پوشانیده شده و نمای مشرف به محوطه بنا با آجرکاری و گچ کاری خیلی ساده احداث گردیده است. قسمت داخلی ساختمان در طبقه همکف کلاً فاقد هر گونه تزئینات میباشد فقط در قسمت مرکزی گچبریهای خیلی ساده در سقف دیده می شود.
به هر صورت تنها قسمت ارزشمند این بنا سالن طبقه اول می باشد و بقیه قسمت ها فاقد هر گونه ارزش معماری و هنری می باشد. ساختمان کبیری تا چند سال پیش محل سکونت مالک بود، ولی در حال حاضر بیم خرابی کل بنا در آینده نزدیک می رود.
خانه یوسفی
شماره ثبت: ۳۲۷۹
موقعیت: خیابان طالقانی
خانه یوسفی در جبهه شمالی شهر خوی و در جناح غربی خیابان طالقانی کوچه شهربانی سابق قرار گرفته است. با توجه به فرم معماری و نوع تزئینات و مصالح بکار رفته و مقایسه آن با دیگر ابنیه تاریخی خوی قدمت این مجموعه به اواخر دوره قاجاریه می‌رسد. ورودی این بنا از کوچه (جبهه شرقی ) به حیاط چهارگوش است که با گل و درخت و حوضچه نسبتاً بزرگی همراه با موزائیک کاری زیبایی آرایش یافته است. در اضلاع شمالی و غربی حیاط دو واحد که از نظر فرم، تزئینات، مصالح و دوره با هم اختلاف دارند، احداث شده است. تنها در ضلع شرقی و جنوبی حصار محیطی با آجر و خشت با ارتفاع بلند دیده می شود. واحد معماری که در ضلع غربی است هسته مرکزی را تشکیل می دهد بصورت دو طبقه ساخته شده است. طبقه همکف را یک تالار و دوراهرو کم ارتفاع با آجر انتخاب شده ولی طبقه دوم با آجر و خشت شامل یک شاه نشین و دو اتاق کوچک بصورت قرینه در طرفین فضاسازی شده است. واحد معماری ضلع شمالی بصورت یک طبقه با گچ و خشت و آجر و اتاقهای تو در تو دو جداره ای که بین آنها فضاهای خالی برای مقاومت در برابر زلزله در نظر گرفته شده، قرار دارد. ساختمان مذکور جهت واحد مسکونی ساخته شده و از خصوصیات بارز آن تناسبات معمول معماری، فضاسازی با نیازهای مردم و هماهنگی بازندگی روزمره که باعث شده این نوع بافتها بادوام تر و مردم وارتر به نظر بیایند.
پیشانی بنا همراه تاج شیروانی شکل آرایش و جلب توجه می کند، آجرهای حواشی روشنایی ها در نمای خارجی با اندود گچ و گچبریهایی نقاشی شده اند و جبهه داخلی با ارسی ها و شیشه های رنگی و تک مناظر طبیعی و انسانی و گچ بریهای ساده شیشه ای، شومینه های تزئینی با رنگ روغن دارای ارزش هنری است. نمای خارجی واحد ضلع شمالی با گچ بریهای دایره ای و هلالی به صورت گل و بوته ای در بالای روشنایی ها و پیشانی، با ستون نماهای نیم برجسته طراحی و آذین بندی شده اند. چون این بنا در طول سالهای طولانی همواره بعنوان محل سکونت مورد استفاده قرار گرفته است، بارها و بارها مورد تعمیر و بازسازی بوده است این تعمیرات شامل تعمیرات داخلی و خارجی در بناست. چون این بنا تحت مالکیت خصوصی است، بنابراین تعمیرات انجام شده تحت نظارت میراث فرهنگی نبوده است و کارهایی کاملاً سلیقه ای و شخصی می باشد.
از دیگر خانه های قابل ذکر که در زمره خانه های شاخص و باستانی شهر خوی می باشند می توان به خانه های قربانی، سردار، سیوانی، هاشمی، سربخشی، شفیعی ( کلاً تخریب شده )، میرهاشم، آیت اللهی، قاسمی، ابراری اشاره نمود که اکثراً متعلق به دوران قاجار می باشند .
پل خاتون
در دو کیلومتری جنوب شرقی شهرستان خوی بر روی یکی از شعبات رودخانه قطور و در چهل متری سمت چپ جاده آسفالته خوی ـ سلماس احداث شده است. در حال حاضر از أین پل استفاده نمی شود. و عبور و مرور از روی پل جدیدی که احداث شده انجام می گیرد.
با توجه به مدارک تاریخی این پل از آثار « احمد خان دنبلی » یکی از بزرگان خوی بوده که بین سالهای ۱۱۷۰ ـ ۱۲۰۰ هجری قمری ساخته شده است و مربوط به دوره زندیه می شود. معماری پل دارای هفت دهانه بزرگ می باشد و در بین دهانه های بزرگ روبروی پایه های سنگی بصورت منظم ۷ طاقنمای تزئینی تعبیه شده است که با ساختمان اصلی بنا هماهنگی خاصی دارد. طول پل ۶۰ متر و عرض آن ۷۰/۸ و ارتفاع پل از پایه ۵/۶ متر می باشد.
بازار قدیمی
شماره ثبت: ۱۲۸
موقعیت: مابین خیابن طالقانی و امام
بازار قدیمی شهرستان خوی در ضلع شرقی شهر حد فاصل خیابان های انقلاب، طالقانی و کوچه و باغ خانه قرار گرفته است. بازار قدیمی خوی مربوط به زمان صفویه به بعد می باشد، اما شالوده اصلی بازار خوی به زمان زندیه و قاجار می رسد. چون پادشاهان صفویه بخاطر نزدیکی به مرز عثمانی و کنترل ایلات و عشایر مرزنشین توجه زیادی به این شهر نموده اند و گاهی از آن بعنوان پایتخت تابستانی استفاده می نموده اند.
در زمان حکومت زندیه و قاجار نیز بخش های مختلفی به بازار خوی افزوده شد. در حال حاضر این بازار از چند راسته بازار سرپوشیده و سراها و چهارسوقها تشکیل شده است. مصالح بکار رفته در ساختمان بازار خوی عموماً از آجر با ملات گچ و خاک منظور شده وتمام کار توام با سادگی و در بعضی قسمت ها با نمای سنگی در چهار سوقها روبرو می شویم. همچنین در قسمت پی نیز از سنگ استفاده شده است. این بازار شامل مجموعه آثار مختلفی از جمله سرای میرهاشم، سرای خان، مسجد حاجی بابا، دروازه سنگی و … است. این بازار بعلت حوادث طبیعی مثل زلزله صدمات زیادی دیده است. چنانچه در حال حاضر بازار خوی از زمان زندیه به بعد مخصوصاً بیشتر قسمتهای آن بدستور عباس میرزای قاجار ساخته شده و آثار اهک روی گرمابه محمد بیگ یادآور تزئینات گرمابه وکیل در شیراز می باشد.
مقبره آل یعقوب:
این مقبره در خیابان طالقانی روبروی ضلع غربی بازار قدیمی خوی و در داخل بافت قدیمی شهر قرار دارد این بنا دارای سه در ورودی یکی از داخل کوچه ای که مقبره در آن واقع است و دو تای دیگر مشرف به خیابان طالقانی می باشد و مناره رفیعی است از آجر و یک گنبد کوتاه با روپوش فلونی.
این مقبره شبستانی دارد که پنجره‌های آن مشرف به حیاط مقبره است و در کنار آن اتاقی است که سقف آن دارای گنبدی می باشد که در زیر گنبد ضریح وجود دارد و محوطه آن آیینه‌کاری شده که فعلاً این آینه‌ها کدر شده‌اند و زیبایی آن به چشم نمی‌خورد. دیوارهای اتاق اصلی در قسمت زیرین با کاشی‌های رنگارنگ پوشیده شده و در پیشانی پنجره‌ای شرف به خیابان دارد و در حیاط کتیبه‌هایی از آیات قرآن و نقوش شیر و خورشید با کاشی‌های الوان جلب توجه می‌کند، یک اتاق دیگری نیز در ضلع جنوبی وجود دارد که در آن فرزندان و اقوام آل یعقوب مدفون شده‌اند. در داخل مقبره سنگی بر دیوار وجود دارد که مردم بنا به اعتقاداتی که دارند نیت می‌کنند و مهر به آن می‌چسبانند، اگر مهر به سنگ چسبید حاجت آنها برآورده می‌شود.
مناره شمس‌تبریزی
مناره شمس‌تبریزی یا شمس دنبلی برج زیبایی است که در گذشته در وسط باغ مشجری در گوشه شمال‌غربی شهر خوی قرار گرفته بود. امروزه این مناره در میان ساخت و سازهای جدید شهری در محله شمس‌تبریزی شهر خوی قرار گرفته است. طایفه دنبلی یکی از ایلات کرد غرب کشور بوده که از قرن چهارم تا سیزدهم هجری نفوذ و اقتدار زیادی در دستگاههای حکومتی داشته‌اند و در زمان صفویه تا اوایل سلطنت قاجار شهر خوی مرکز حکمرانی دنبلیان گردید. بعضی از مورخین ساختمان مناره شمس تبریزی را به امیر جعفر دنبلی ملقب به شمس الملک متوفی به سال ۵۵۵ هجری قمری که یکی از مشاهیر این سلسله است نسبت می دهند ولی این انتساب مورد تردید می باشد. برخی دیگر آن را کاخ زمستانی شاه اسماعیل صفوی می دانند. اعتقاد دارند تزئینات مناره که با شاخ بز کوهی انجام گرفته است حاصل یک روز شکار این پادشاه می‌باشد. این بنا مربوط به قرن دهم هجری می باشد. که برج استوانه‌ای شکل می باشد که حدود ۱۲ متر ارتفاع دارد. این بنا بصورت مجوف بوده و پلکان مارپیچی از ورودی مناره که در قسمت تحتانی پایین آن قرار دارد به انتهای مناره منتهی می شود. پی و حدود ۵ سانتی متر از نمای قسمت تحتانی با سنگ ساخته شده و از این قسمت به بعد تمام مناره از آجر می باشد. نمای آجر مناره بصورت منظم با کله و شاخ بز کوهی بصورت بی نظیری تزئین گشته است.
دروازه سنگی:
دروازه سنگی خوی از نمونه های باقی مانده دروازه حصار تدافعی در جنوب شرقی شهر خوی می باشد که جهت حفاظت شهر از تهاجم دشمن و کنترل عبور و مرور ساخته شده است. به علت گسترش شهر این بنای تاریخی در بافت جدید شهر قرار گرفته و قسمت شمالی آن متصل به بازار قدیمی خوی قرار دارد.
بعضی از مورخین این اثر را بدوره ایلخانیان نسبت می دهند و امکان دارد در زمان عمران و آبادانی خوی توسط ایلخانیان، این دروازه نیز ساخته شده باشد. ولی منابع دیگری دروازه را مربوط به دوره قاجار می‌دانند، انتساب دوم با توجه به سبک معماری و مقایسه با آثار باقی مانده قاجاریه در تبریز و خود شهر خوی معقول بنظر می‌رسد. و از طرفی نیز با توجه به سردر باقی مانده این بنا مربوط به دوره ایلخانی دانسته می شود.
این بنا از حیث جنس ساختمان با دو نوع مصالح مقاومت ساخته شده است. ضلع شمالی آن که در امتداد بازار قدیمی خوی قرار دارد با آجر ساخته شده ولی سمت جنوبی بنا از سنگهای تراش خاکستری و سیاه می باشد که بصورت ترکیبات موزون و هماهنگ نماسازی شده است. این بنا در حال حاضر مورد استفاده قرار نمی گیرد و تنها بعنوان یک اثر تاریخی مورد بازدید می باشد.
تزئینات دروازه ساده می باشد بطوریکه در زیر قوس سنگی قسمت جنوبی در طرفین بازار نقش دو شیر بصورت بی تحرک و ساده حجاری شده است.
تپه گوهران ؛
این تپه در شرق روستای گوهران بین زمینه های زراعی واقع شده است. شاید کهن ترین آثار باقیمانده از ساکنان قدیم دشت خوی « کول تپه ها » با شد که تا پنجاه سال پیش دو تپه در خوی در کنار روستاهای گوهران و تازه کند دیده می‌شود که کول تپه یعنی تپه خاکستر نامیده می‌شوند.
کول یا گول در زبان پهلوی به معنی آتش بوده و تعبیرات گلخن و گر گرفتن آتش در زبان فارسی از این واژه پهلوی به جای مانده است، بعضی محققان حدس زده اند که این تپه ها بازمانده از خاکستر هیزم هایی است که در آتشکده می سوخت چرا که در دیگر جاهای ایران در نزدیک آتشکده های بزرگ معروف چنین تپه هایی نیست. آنچه از تپه فعلی گوهران باقی است هم لایه های سوخته و هم آثار معماری خشتی و گلی است که در اکثر نقاط تپه به وضوح مشاهده می گردد و همچنین از تعدد سفالها که به احتمال قوی مربوط به دوره های ماد و هخامنشی است، به صراحت می توان اظهار کرد که این تپه های منحصر بفرد در ایران است.
کلیسای فنایی:
شماره ثبت: ۳۳۸۰
موقعیت: روستای فنایی
این کلیسا در شهرستان خوی در روستای فنایی از توابع بخش قره سو قرار دارد. این کلیسا ( بنا ) توسط هیات ایتالیایی در ردیف آثار متعلق به قرن ۱۸ میلادی معرفی شده است. بنا پلان مستطیل شکل دارد و عوامل تزئینی آن در داخل بنا قرار دارد و شامل گچ بریهای زیبا و نقاشیهای اسلیمی در اطراف می باشد و هیچگونه دخل و تصرف جدیدی در آن ایجاد نشده است و از معدود کلیساهایی است که بصورت دست نخورده باقی مانده است.
کلیسای قریس:
قریس یکی از دهات تابعه بخش فیورق شهرستان خوی می باشد که در ۳۵ کیلومتری جاده آسفالته خوی فیورق ـ چالدران در مجاروت روستایی به همین نام، در منطقه کوهستانی و سرسبز با آب و هوایی معتدل قرار گرفته است. کلیسای قریس با توجه به نحوه کارگذاری سنگ ها و استفاده از ملات ضخیم و نیز فرم پلان و نحوه تراش سنگها و ستون‌های استفاده شده در آن همانند سایر بناهای منظم مذهبی منطقه مخصوصاً مشابهت فرم ساختمان به کاروانسرای قوردیک که در ۵ کیلومتری همین بنا قرار دارد در دوره ایلخانیان ساخته شده است. محراب کلیسا بفرم نیم بیضی است و در ساختمان داخلی کلیسا ۷ نورگیر برای هدایت نور از بیرون به داخل کلیسا تعبیه شده است، یک سنگاب شکسته نیز در جلوی ورودی کلیسا بجشم می خورد که محل جمع آوری آب چشمه می باشد.
قسمت بهشت و جهنم طرفین محراب کلیسا در مقایسه با سایر کلیساهای موجود در منطقه بصورت منحصر بفرد می باشد. یعنی تنها کلیسایی است که بهشت و جهنم آن در دو طبقه احداث شده ولی قسمت فوقانی آن بوسیله راهروهایی کم عرض با پله هایی به ارتفاع ۲۵ سانتی متر از داخل محراب به بخش بالایی بهشت و جهنم عبور داده شده است. از جمله دخل و تصرفات انجام شده در بنای کلیسا که ضمن انجام فعالیت‌های پژوهشی و مرمتی در کلیسا بچشم می‌خورد یک مورد حفاری غیرمجاز در جلوی محراب کلیسا و همچنین تخریب سنگهای ساختمان کلیسا توسط مردم محل بوده است.
کلیسای مهلذان :
کلیسای مهلذان در هشت کیلومتری شهرستان خوی و بفاصله ۵/۱ کیلومتری از جاده آسفالته خوی، تبریز در روستایی به همین نام قرار گرفته است و در حال حاضر در میان مزارع و باغات محصور می باشد.
هیئت کلی کلیسای مهلذان در وضعیت موجود که بصورت نیمه مخروبه می‌باشد فاقد هر نوع سنگ نوشته و تزئینات می‌باشد. بدین جهت قدمت آن را بطور مشخص نمی‌توان تشخیص داد ولی با توجه به فرم ساختمان و شیوه معماری بکار رفته و مقایسه با بناهای همزمان قدمت آن به احتمال زیاد مربوط به دوره مغول می باشد.
فرم پلان کلیسا مشابه پلان کلیساهای ارامنه می باشد. مصالح بکار رفته از قسمت پی تا شروع گنبد از سنگ و گنبد آن از آجر انتخاب گردیده است. جبهه خارجی ساده ولی جبهه داخلی بنا دارای اندود گچ می‌باشد. بر روی گچکاری قسمت محراب کلیسا بقایای نقاشیهایی شامل داستانهای مذهبی دیده می‌شود که به علت متروک بودن بنا اکثر آنها ریزش نموده است.
کلیسای سورپ سرگیس:
کلیسای سورپ سرگیس در قسمت شمال غربی شهرستان خوی و در محله قدیمی امامزاده واقع شده است. با توجه به تحقیقاتی که به عمل آمده زمان ساختمان کلیسا را می‌توان به دوره‌های متفاوت یعنی قرون چهارم و نهم میلادی نسبت می‌دهند که در تاریخ زندگانی سرگیس مقدس نیز ۳۷۸ میلادی قید گردیده است.
شکل خارجی کلیسا مکعب مستطیل و پلان آن بصورت مستطیل بطول و عرض ۳۲ در ۱۸ و ارتفاع ۶ متر می باشد. در داخل کلیسا شش عدد ستون سنگی با پلانهای صلیبی وجود دارد.در انتهای ضلع شرقی محراب کلیسا که دو اتاق کوچک در طرفین آن قرار دارد واقع شده است. پلان کلیسا تحت تاثیر پلانهای معابد ایرانی بوده و دارای دو ورودی از سمت جنوب و غرب می باشد. چهار زوج روزنه کوچک در ضلع جنوب و شمال، سه روزنه در شرق و یک روزنه در ضلع غربی کلیسا تعبیه شده است. تقریباً دو پنجم دیوارهای بنا سنگ چین و بخش فوقانی آن آجرچینی می‌باشد. سنگها از نوع
سنگ آهک تیره رنگ بوده که به صورت مکعب مستطیل تراشیده شده‌اند و به صورت رگه چینی با دقت روی هم قرار داده شده‌اند. طبق اسناد تاریخی کلیسا در دوره صفویه تعمیر کلی شده است. محراب کلیسا که اخیراً بازسازی گردیده دارای طاق و قوسهای سنگی و نقاشی‌های رنگ روغن بر روی گچ می باشد.
کلیسای مخروبه قدیمی، بقایای کلیسا کندی، کلیسای محله کهنه و کلیسای دیزه ( ارمنی ) از دیگر کلیساهای تاریخی شهرستان خوی می‌باشد که در بین آنها قدیمی‌ترین کلیسا ( کلیسا کندی ) مربوط به دوران پیش از تاریخ است که البته تنها آثاری از وجود چنین کلیسایی بچشم می‌خورد و اکثر قسمتهای بنا در اثر گذشت زمان و عوامل طبیعی ریزش کرده است.
حمامهای قدیمی خوی:
در شهرستان خوی حمام های قدیمی زیادی من جمله حمام صمد بیگ، حمام محلی امامزاده و حمام اتحادیه وجود دارد که همگی متعلق به دوران قاجاریه هستند اما متاسفانه تاکنون در مورد هیچکدام از حمام‌های فوق الذکر گزارشی از طرف میراث فرهنگی ارائه نشده است و هیچ یک از حمام های به ثبت نرسیده اند.
پل قطور :
این پل که بر روی دره‌ای وسیع و با تکنولوژی جدید جهت عبور راه آهن و قطار احداث شده است. یکی از پلهای مهم و شناخته شده خاورمیانه محسوب می شده است. طول آن ۴۴۸ متر، ارتفاع آن ۱۲۸ متر و قطر دهانه آن ۲۳۲ متر است. مصالح عمده این پل فلزی و بدنه آن بصورت طاقی است.
دژ بسطام:
دژ بسطام در جوار روستای بسطام واقع شده است و توسط روسای دوم ( ۶۴۵ ـ ۶۸۵ پیش از میلاد ) ساخته شده و یکی از مهم ترین شهرهای اورارتویی زمانی خود بوده است. أین قلعه با سلطه قوم ماد بر أین منطقه بصورت متروک مانده است و فقط در دوران قرون وسطی ( همزمان با دوره مغول ) توسط گروهی از مسحیان مورد سکونت قرار گرفته که از آنها نقش صلیبهایی بر روی صخره ها باقی مانده است. آثار دوره اورارتویی شامل ساختمان شرقی: محله مسکونی، قلعه، آثار پشت دژ و کانال آبرسانی است. کاوشهای باستانی نشان می‌دهد که این قلعه طی ۵۰ سال و در سه مرحله ساخته شده و دارای معبد، بازار، و مقر حکومتی، برج، بارو، دروازه و راههای مخفی خروج مخصوص به خود بوده است.
قلعه دارای دیوارهای مستحکم سنگی است که بر روی صخره‌ای بلند مشرف به دشت و دره‌ای بزرگ قرار دارد و دارای سه اشکوب ( طبقه ) با کارکردهای مختلف است:
ـ اشکوب تحتانی مشتمل بر دروازه، مهمانسرا، اصطبل و قرارگاه سربازان.
ـ اشکوب میانی که معبدی است با اطاقهای متعدد.
ـ اشکوب فوقانی که اوج هنر معماری اورارتویی است و دارای سکونت گاه، مقر فرماندهی و راههای خروجی به بیرون از قلعه می باشد
مسجد سرخ چورس
این مسجد در شمال شرقی چورس از توابع چایپاره واقع است. روستای چورس در ۷ کیلومتری جنوب شرقی قره ضیاءالدین و شمال شرقی شهرستان خوی واقع شده است. بر اساس کتیبه ای که امروزه از بین رفته است و فقط محل آن باقی مانده است می توان تاریخ بنای مسجد را دوره صفویه ذکر کرد.
توجه: به دلیلِ این که یادم رفته از کدوم سایت برداشتمش، و همچنین برای جست و جو‌های بیشتر و خوندنِ مطالبِ دیگه، به
این لینک
و
این لینک
که هردو از Google.com هستند مراجعه کنید و یا در Google این واژه ها را Search کنید:
درباره شهر خوی
و
تاریخچه شهرستان خوی
البته جدا جدا سرچ کنیداااا!
بدرود و کامنت یا همون پاسخدادن هم فراموش نشود!

نویسنده: علی اکبر خویی

سلااااام! من علی اکبر زِینالی هستم. متولد هشتاد و دو. چون در شهرستان خوی (تلفض: خُی) زندگی میکنم، در اغلب سایتها و وبلاگها نام نمایشیم رو «علی اکبر خویی» میزارم. شما با سه روشی که در زیر اونا رو مینویسم، میتونید با من تماس بگیرید. اگه بتونم به دوستان و همنوعان خویش کمکی کرده باشم، خیییلییی خوشحال میشم! 1: g-mail من: که Aliakbarkhoei@gmail.com هست. 2: از طریق وبسایتم که آدرسش Nabinayan.wordpressblog.ir هست. 3: شماره تماسم که لطفا سعی کنید از ساعت 2:30 «بعد از ظهر» باهام تماس بگیرید. ضمناً در روزهای غیر کاری، از ساعت 9:30 «قبل از ظهر»در خدمتتون هستم. 0 938 461 78 82. ضمنا اگه قبل از ساعتی هم که بیان نمودم با من تماس بگیرید، من اکثرا بر میدارم اما سعی کنید در اون اوقاتی که گفتم باهام تماس بگیرید. ممنونم!

پاسخ دهید